Phân tích Kẻ ngoại cuộc của Albert Camus: Khi một con người từ chối giả vờ trở thành “kẻ có tội”
Có một điều khá thú vị khi nhắc đến Kẻ ngoại cuộc: hầu như ai từng đọc cuốn sách này cũng nhớ rất rõ câu mở đầu của nó, nhưng lại rất khó trả lời câu hỏi “rốt cuộc Albert Camus muốn nói điều gì?”. Đó cũng là dấu hiệu của một tác phẩm lớn. Một cuốn sách giải trí thường để lại trong người đọc những tình tiết đáng nhớ, còn một tác phẩm kinh điển lại để lại những câu hỏi mà đôi khi phải nhiều năm sau chúng ta mới tìm được cách trả lời.
Lần đầu đọc Kẻ ngoại cuộc, nhiều người sẽ có cảm giác khó chịu với Meursault. Anh lạnh lùng trước cái chết của mẹ, thờ ơ với tình yêu, ít khi bộc lộ cảm xúc và dường như không hề quan tâm đến việc người khác nghĩ gì về mình. Càng đọc, cảm giác ấy càng trở nên mạnh hơn, cho đến khi phiên tòa diễn ra và người đọc bất ngờ nhận ra rằng bản thân mình cũng đang đứng về phía đám đông để âm thầm xét xử nhân vật này. Đó là khoảnh khắc Albert Camus đạt được điều ông mong muốn: biến độc giả từ một người quan sát thành một phần của phiên tòa.
Có lẽ sẽ là một sai lầm nếu xem Kẻ ngoại cuộc đơn thuần là câu chuyện về một vụ án mạng. Vụ nổ súng trên bãi biển chỉ là điểm khởi đầu cho một cuộc chất vấn lớn hơn nhiều. Camus không quan tâm đến việc chứng minh Meursault vô tội hay có tội. Điều ông muốn khám phá là cách xã hội nhìn nhận một con người không chịu sống theo những quy tắc cảm xúc mà số đông đã mặc nhiên chấp nhận. Bởi lẽ, đôi khi điều khiến một người bị cô lập không phải hành động của họ, mà là việc họ từ chối đóng đúng vai diễn mà xã hội mong đợi.
Đọc sách Kẻ ngoại cuộc mới nhất tại đây
Một nhân vật khiến người đọc không thể yêu cũng không thể ghét
Trong văn học, chúng ta thường bắt gặp những nhân vật được xây dựng để khơi gợi sự đồng cảm. Dù họ mắc sai lầm, tác giả vẫn luôn dành cho họ những khoảnh khắc yếu đuối, những lời độc thoại hay những biến cố đủ để người đọc hiểu và tha thứ. Camus lại đi theo hướng hoàn toàn ngược lại.
Ông không cố gắng khiến Meursault trở nên đáng mến.
Ông cũng không tìm cách biến anh thành một kẻ phản diện.
Thay vào đó, Camus gần như xóa bỏ mọi lớp trang điểm tâm lý mà văn học truyền thống vẫn thường sử dụng. Người đọc chỉ nhìn thấy Meursault qua những gì anh nói, những gì anh làm và những gì anh quan sát. Không có những dòng độc thoại dài để giải thích nội tâm. Không có những lời biện minh cho hành động của mình. Chính sự tiết chế ấy khiến Meursault trở nên khó nắm bắt, và cũng vì thế mà nhân vật này sống rất lâu trong ký ức của độc giả.
Thực ra, Meursault không phải là người không có cảm xúc. Anh vẫn thích bơi vào những ngày nắng đẹp, vẫn rung động trước vẻ đẹp của Marie, vẫn cảm nhận rõ mùi vị của ly cà phê hay cái nóng gay gắt của mặt trời Bắc Phi. Điều khác biệt nằm ở chỗ anh không xem cảm xúc là một màn trình diễn dành cho người khác. Anh không khóc chỉ vì mọi người nghĩ rằng một người con phải khóc trong đám tang mẹ. Anh không nói lời yêu chỉ vì đó là điều người yêu mong muốn được nghe. Cũng không cố tỏ ra ăn năn khi bản thân không thực sự cảm thấy như vậy.
Trong đời sống thường ngày, chúng ta vẫn gọi những hành động ấy là “biết cư xử”. Nhưng Camus lại đặt ra một câu hỏi rất khó chịu: nếu một người buộc phải giả vờ đau khổ để được xem là người tốt, vậy điều xã hội coi trọng là sự chân thành hay chỉ là một màn trình diễn đúng kịch bản?
Đó là câu hỏi khiến Meursault trở thành một nhân vật gây tranh cãi suốt hơn tám mươi năm qua.
Meursault có thật sự vô cảm?
Đây có lẽ là hiểu lầm phổ biến nhất khi nhắc đến Kẻ ngoại cuộc. Rất nhiều người sau khi đọc xong đều kết luận rằng Meursault là một kẻ vô cảm, thờ ơ với mọi thứ diễn ra xung quanh. Nhưng nếu quan sát kỹ hơn, sẽ thấy Camus chưa bao giờ mô tả nhân vật của mình như một cỗ máy không biết yêu thương.
Trái lại, Meursault cảm nhận thế giới bằng giác quan nhiều hơn bằng những khái niệm đạo đức. Anh chú ý đến sức nóng của ánh mặt trời, tiếng sóng biển, mùi muối trong không khí, cảm giác của làn nước trên da hay sự mệt mỏi sau một ngày dài. Thiên nhiên hiện diện trong tâm trí anh rõ ràng hơn những quy tắc xã hội.
Điều này khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Meursault là một con người sống hoàn toàn trong hiện tại. Anh không bị ám ảnh bởi quá khứ, cũng không quá lo lắng về tương lai. Với anh, cuộc sống đơn giản là chuỗi những trải nghiệm đang diễn ra. Chính vì thế, những câu hỏi mà người khác xem là vô cùng quan trọng – như tham vọng, địa vị, hôn nhân hay danh tiếng – lại không chiếm nhiều chỗ trong suy nghĩ của anh.
Đó là một lối sống rất khác với phần lớn chúng ta. Có lẽ vì khác biệt nên nó dễ bị hiểu lầm thành sự lạnh lùng.
Thực tế, Meursault không từ chối cảm xúc. Anh chỉ từ chối việc biến cảm xúc thành một thứ nghi thức xã hội. Khi không cảm thấy đau buồn, anh không giả vờ khóc. Khi chưa chắc mình yêu Marie, anh cũng không nói lời yêu chỉ để làm cô vui. Cách sống ấy có thể khiến người khác tổn thương, nhưng nó lại tuyệt đối trung thực với chính bản thân anh.
Camus dường như muốn người đọc tự hỏi: liệu chúng ta có đang đánh giá Meursault vì anh làm điều sai, hay chỉ vì anh không cư xử giống phần còn lại của xã hội?
Chủ nghĩa phi lý không bắt đầu từ vụ án
Nhiều người cho rằng Kẻ ngoại cuộc là cuốn tiểu thuyết minh họa cho triết học phi lý của Camus. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Bởi sự phi lý trong tác phẩm không xuất hiện khi tiếng súng vang lên trên bãi biển. Nó đã hiện diện ngay từ những trang đầu tiên, trong khoảng cách giữa cách Meursault nhìn thế giới và cách xã hội mong anh phải nhìn thế giới.
Albert Camus từng cho rằng con người luôn khao khát tìm kiếm ý nghĩa cho cuộc sống. Chúng ta muốn mọi biến cố đều có nguyên nhân, mọi nỗ lực đều được đền đáp và mọi đau khổ đều dẫn đến một kết quả xứng đáng. Nhưng thế giới lại không vận hành theo mong muốn ấy. Thiên nhiên vẫn tiếp tục chuyển động bất kể con người hạnh phúc hay tuyệt vọng. Cái chết đến với tất cả mọi người mà không hề phân biệt ai sống lương thiện hơn ai. Chính sự đối lập giữa khát vọng tìm kiếm ý nghĩa và sự im lặng của thế giới đã tạo nên điều Camus gọi là “phi lý”.
Meursault không chống lại sự phi lý đó. Anh cũng không tìm cách che giấu nó bằng những lời an ủi đẹp đẽ. Có lẽ vì vậy mà anh trở thành một cái gai trong mắt xã hội. Người ta dễ chấp nhận một lời nói dối khiến mọi người cảm thấy dễ chịu hơn là một sự thật làm lung lay những niềm tin vốn có.
Và cũng từ đây, Albert Camus bắt đầu dẫn người đọc đến trung tâm của cuốn tiểu thuyết: phiên tòa. Đó là nơi mà công lý tưởng như sẽ được thực thi, nhưng cũng là nơi mọi chiếc mặt nạ của xã hội lần lượt được bóc xuống.
Phiên tòa: Meursault bị xét xử vì tội giết người hay vì không biết “đóng vai” một người bình thường?
Nếu chỉ nhìn vào cốt truyện, người đọc rất dễ nghĩ rằng nửa sau của Kẻ ngoại cuộc là một tiểu thuyết về pháp đình. Sau vụ nổ súng trên bãi biển, Meursault bị bắt, bị điều tra và cuối cùng phải đứng trước tòa để chờ phán quyết. Mọi thứ dường như đang đi theo trật tự quen thuộc của một câu chuyện hình sự: có bị cáo, có luật sư, có công tố viên, có nhân chứng và có bản án cuối cùng.
Thế nhưng càng đọc, cảm giác ấy càng trở nên mong manh. Phiên tòa trong Kẻ ngoại cuộc không giống một quá trình đi tìm sự thật mà giống một sân khấu nơi mỗi người đều cố gắng dựng lên chân dung của Meursault theo cách họ mong muốn. Điều đáng ngạc nhiên là hành vi phạm tội – điều lẽ ra phải là trọng tâm của mọi cuộc xét xử – lại nhiều lần bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Thay vào đó, những chi tiết tưởng như chẳng liên quan bắt đầu được lôi ra trước công chúng.
Người ta nói về việc anh không khóc trong đám tang mẹ.
Người ta nhắc lại việc ngay hôm sau anh đi bơi với Marie.
Người ta kể chuyện anh xem phim hài.
Người ta bình luận về vẻ mặt bình thản của anh trong suốt thời gian chịu tang.
Những chi tiết ấy, nếu đứng riêng lẻ, không phải là tội ác. Nhưng khi được ghép lại, chúng tạo nên hình ảnh về một con người mà xã hội không thể chấp nhận. Và cũng từ khoảnh khắc đó, người đọc nhận ra phiên tòa không còn xoay quanh câu hỏi “Meursault đã làm gì?”, mà chuyển thành “Meursault là người như thế nào?”.
Đó là sự khác biệt rất lớn.
Trong một nền tư pháp lý tưởng, con người bị xét xử vì hành động của mình. Nhưng Camus lại cho thấy xã hội thường xét xử cả tính cách, cảm xúc và cách một người tồn tại. Meursault không chỉ bị kết án vì phát súng trên bãi biển. Anh còn bị kết án vì đã không thể hiện nỗi đau theo cách người khác mong muốn.
Đọc đến đây, người ta mới nhận ra sự sắc bén trong cách Camus xây dựng câu chuyện. Ông không hề lên lớp về đạo đức hay công lý. Ông chỉ đặt người đọc vào một vị trí rất khó xử: liệu nếu ngồi trong phòng xử án hôm ấy, chúng ta có thực sự công bằng hơn những người đang kết tội Meursault?
Vì sao Kẻ ngoại cuộc vẫn còn nguyên giá trị sau hơn tám mươi năm?
Không phải ngẫu nhiên mà Kẻ ngoại cuộc vẫn liên tục được tái bản và xuất hiện trong danh sách những cuốn sách kinh điển nên đọc ít nhất một lần trong đời. Giá trị của tác phẩm không nằm ở việc nó đưa ra câu trả lời cho những vấn đề triết học lớn lao, mà ở khả năng khiến người đọc tự đặt câu hỏi về chính mình.
Chúng ta có thật sự bao dung với sự khác biệt như mình vẫn nghĩ?
Chúng ta đánh giá một con người dựa trên hành động của họ hay dựa trên việc họ có giống số đông?
Liệu chúng ta có đủ dũng cảm để sống thành thật với cảm xúc của mình nếu biết rằng sự thành thật ấy có thể khiến mình trở thành một “kẻ ngoại cuộc”?
Có lẽ mỗi thế hệ sẽ tìm thấy một câu trả lời khác nhau. Và cũng chính vì thế, cuốn tiểu thuyết của Albert Camus chưa bao giờ cũ. Thời đại thay đổi, công nghệ thay đổi, cách con người giao tiếp cũng thay đổi, nhưng nỗi sợ bị phán xét và khát vọng được là chính mình vẫn luôn tồn tại.
Đó là lý do Kẻ ngoại cuộc không chỉ là một tác phẩm văn học, mà còn là một tấm gương để mỗi người soi lại cách mình nhìn nhận thế giới và nhìn nhận những con người khác biệt xung quanh.