Trong Kẻ Ngoại Cuộc (L’Étranger), Albert Camus mở đầu câu chuyện bằng một trong những câu văn nổi tiếng nhất của văn học hiện đại: “Hôm nay, mẹ mất. Có lẽ là hôm qua, tôi không biết nữa.”

Ngay từ những dòng đầu tiên, Meursault đã khiến người đọc bối rối. Mẹ vừa qua đời, nhưng anh không biểu lộ nỗi đau như chúng ta vẫn thường hình dung về một người con mất mẹ. Trong đám tang, anh không khóc, không than vãn, cũng không cố gắng thể hiện sự đau buồn để đáp ứng những gì người khác mong đợi.

Vì sao Meursault lại như vậy? Anh thực sự không yêu mẹ, hay đằng sau sự thờ ơ ấy là một cách nhìn khác về con người và cuộc sống?

1. Meursault không khóc vì anh không muốn giả vờ đau buồn

Trong đám tang mẹ, Meursault không hành xử theo những quy tắc cảm xúc mà xã hội mặc nhiên thừa nhận. Anh không khóc, nhưng cũng không cố tạo ra vẻ đau khổ để chứng minh tình cảm của mình.

Đối với nhiều người, nước mắt là biểu hiện tự nhiên của tình yêu và mất mát. Một người con đau buồn khi mẹ qua đời dường như là điều hiển nhiên. Vì vậy, khi Meursault không khóc, người ta dễ đi đến kết luận rằng anh là kẻ vô tình.

Nhưng Camus khiến chúng ta phải dừng lại trước kết luận ấy. Liệu nước mắt có phải là thước đo chính xác cho tình cảm của một con người?

Meursault không cố giải thích bản thân theo những chuẩn mực mà người khác đặt ra. Anh đơn giản thuật lại những gì mình trải qua, từ cái nóng ngột ngạt trong buổi tang lễ đến sự mệt mỏi của cơ thể. Những cảm giác rất bình thường ấy chiếm vị trí nổi bật trong lời kể, thay vì những suy tư bi thương mà người đọc mong đợi.

Điều này không nhất thiết chứng minh rằng Meursault không có tình cảm với mẹ. Nó cho thấy anh không biểu lộ cảm xúc theo cách mà người khác dễ nhận biết và chấp nhận.

2. Sự thờ ơ của Meursault có thực sự đồng nghĩa với việc anh không yêu mẹ?

Một trong những điều dễ khiến người đọc hiểu lầm Kẻ Ngoại Cuộc là đồng nhất sự thiếu biểu cảm của Meursault với sự thiếu vắng tình cảm.

Camus không cung cấp cho chúng ta một lời giải thích đơn giản rằng Meursault yêu mẹ hay không yêu mẹ. Thay vào đó, nhà văn để nhân vật hiện diện qua những quan sát, phản ứng và hành động cụ thể, buộc người đọc tự đặt câu hỏi về những gì mình đang nhìn thấy.

Meursault có thể không diễn đạt nỗi đau bằng ngôn ngữ quen thuộc. Anh cũng không có nhu cầu biến cảm xúc của mình thành một câu chuyện có ý nghĩa đạo đức để người khác hiểu và đồng tình. Khi đối diện với cái chết, anh dường như tiếp nhận sự việc như nó đang diễn ra, thay vì cố gắng tạo ra một phản ứng phù hợp với hoàn cảnh.

Tuy nhiên, cũng không nên vội vàng lý tưởng hóa Meursault, xem sự im lặng của anh là bằng chứng của một kiểu thành thật cao quý. Camus không nhất thiết muốn chúng ta ngưỡng mộ nhân vật này. Chính sự khó hiểu, đôi khi lạnh lùng của Meursault mới khiến câu chuyện trở nên đáng suy ngẫm.

Điều quan trọng là chúng ta không thể biết trọn vẹn thế giới nội tâm của một người chỉ từ việc họ có khóc hay không.

3. Xã hội phán xét Meursault vì anh không biểu lộ cảm xúc như mong đợi

Bi kịch của Meursault không chỉ nằm ở những gì anh làm, mà còn ở cách người khác diễn giải con người anh.

Trong xã hội, chúng ta thường có những quy tắc ngầm về cách một người nên cảm thấy và nên hành xử. Một người con phải đau buồn khi mẹ mất. Một người yêu phải thể hiện sự nhớ nhung khi chia xa. Một người có đạo đức phải biểu lộ sự hối hận khi phạm lỗi.

Những quy tắc ấy giúp con người hiểu nhau, nhưng cũng có thể trở thành khuôn mẫu để phán xét những ai khác biệt.

Meursault trở nên khó chấp nhận bởi anh không cung cấp những dấu hiệu cảm xúc mà người khác cần nhìn thấy. Sự im lặng của anh bị diễn giải thành vô cảm; thái độ bình thản của anh trở thành bằng chứng cho một nhân cách đáng ngờ.

Đến phiên tòa xét xử Meursault sau này, thái độ của anh trong đám tang mẹ cũng trở thành một chi tiết quan trọng trong cách người ta đánh giá con người anh. Đám tang, vốn không liên quan trực tiếp đến hành vi giết người mà anh bị xét xử, lại góp phần định hình hình ảnh đạo đức của bị cáo trong mắt những người xung quanh.

Từ đó, Camus mở ra một vấn đề sâu sắc: đôi khi, xã hội không chỉ xét xử hành động của một con người, mà còn xét xử việc người ấy có cảm xúc đúng cách hay không.

4. Meursault và tư tưởng phi lý của Albert Camus

Để hiểu Meursault, cần đặt nhân vật trong mối liên hệ với tư tưởng phi lý của Albert Camus.

Theo cách nhìn của Camus, con người luôn có nhu cầu tìm kiếm ý nghĩa, trật tự và những lời giải thích rõ ràng cho cuộc sống. Nhưng thế giới không phải lúc nào cũng đáp lại nhu cầu ấy. Cái chết vẫn xảy ra, những mất mát vẫn hiện diện, và không phải mọi sự kiện đều mang đến một ý nghĩa mà con người có thể dễ dàng chấp nhận.

Meursault không cố gắng phủ lên cái chết của mẹ một lớp ý nghĩa hay cảm xúc được xã hội công nhận. Anh không biến sự kiện ấy thành một câu chuyện về tình mẫu tử, nỗi đau hay sự trưởng thành chỉ để nó trở nên dễ hiểu hơn.

Tuy nhiên, không nên hiểu tư tưởng phi lý của Camus đơn giản là sống lạnh lùng, phủ nhận tình cảm hoặc thờ ơ trước mọi thứ. Phi lý không đồng nghĩa với vô cảm. Điều đáng chú ý ở Meursault là khoảng cách giữa trải nghiệm trực tiếp của anh và những ý nghĩa mà xã hội muốn áp đặt lên trải nghiệm ấy.

Anh trở thành người ngoài cuộc không chỉ vì khác biệt trong cách hành xử, mà còn vì không dễ dàng tham gia vào hệ thống quy ước giúp những người khác hiểu và đánh giá thế giới.

5. Chúng ta có đang phán xét người khác quá nhanh?

Câu hỏi về việc Meursault có khóc trong đám tang mẹ hay không cuối cùng dẫn người đọc đến một vấn đề gần gũi hơn: chúng ta thường dựa vào điều gì để đánh giá một con người?

Một người không khóc trước mất mát có thể bị cho là vô tình. Một người không nói nhiều về tình cảm có thể bị xem là lạnh lùng. Một người không biểu lộ sự hối hận theo cách chúng ta mong đợi có thể bị cho là không biết lỗi.

Nhưng cảm xúc của con người phức tạp hơn những biểu hiện có thể quan sát từ bên ngoài. Có người khóc rất nhiều, có người im lặng; có người dễ dàng nói ra nỗi đau, có người không biết phải diễn đạt nó như thế nào. Không phải mọi sự khác biệt đều chứng minh rằng một người thiếu tình cảm hay đạo đức.

Điều đó không có nghĩa chúng ta phải đồng tình với mọi hành động của Meursault. Hiểu một con người không đồng nghĩa với việc biện minh cho họ. Nhưng trước khi đưa ra phán xét, có lẽ chúng ta nên tự hỏi liệu mình đang nhìn vào bản chất của người ấy, hay chỉ đang phản ứng trước việc họ không giống với hình dung của mình.

Kết luận

Meursault không khóc trong đám tang mẹ, và chính sự im lặng ấy đã mở ra một trong những câu hỏi quan trọng nhất của Kẻ Ngoại Cuộc: liệu một con người có phải sống và biểu lộ cảm xúc theo những chuẩn mực mà xã hội đặt ra để được xem là bình thường?

Albert Camus không trao cho người đọc một câu trả lời dễ chịu. Ông để Meursault đứng giữa những phán xét, nơi sự thành thật, sự thờ ơ và những giới hạn trong khả năng thấu hiểu người khác đan xen vào nhau.

Có lẽ điều khiến Meursault trở thành một kẻ ngoại cuộc không đơn giản là anh không khóc khi mẹ mất. Mà là anh không thể, hoặc không muốn, trở thành con người mà mọi người mong đợi anh phải là.

Và từ câu chuyện ấy, chúng ta có thể tự hỏi: Chúng ta thực sự muốn hiểu một con người, hay chỉ muốn họ biểu hiện theo cách khiến chúng ta cảm thấy mình đã hiểu họ?

Đọc Kẻ Ngoại Cuộc của Albert Camus không chỉ là đọc về một nhân vật khác thường, mà còn là dịp nhìn lại những quy tắc vô hình mà chúng ta dùng để đánh giá người khác và chính mình.